Charakterystyka odpowiedzialności deliktowej
i kontraktowej

Odpowiedzialność odszkodowawcza występuje w ramach stosunku zobowiązaniowego, w którym szczególnym przedmiotem świadczenia osoby odpowiedzialnej, jaką jest dłużnik, jest postępowanie zmierzające do naprawienia uszczerbku wierzycielowi, którym jest osoba poszkodowana. Co do zasady, z odpowiedzialnością odszkodowawczą dłużnika wiąże się uprawnienie wierzyciela do zaspokojenia roszczenia powstałego w wyniku poniesionej przez niego szkody .
Z uwagi na rozmaitość stanów faktycznych, z którymi to ustawa łączy zaistnienie obowiązku naprawienia szkody, a więc mnogość podstaw odpowiedzialności odszkodowawczej, stwarza to zawsze potrzebę ich systematyzacji .

Powszechnie wyróżnia się więc rodzaje odpowiedzialności, przez które przyjęło się rozumieć wskazany przez obowiązujący system prawny zespół norm określających odpowiedzialność odszkodowawczą . Najbardziej znany i utrwalony jest, wywodzący się jeszcze z tradycji rzymskiej, a przyjęty w większości ustawodawstw europejskich, dualistyczny podział podstaw odpowiedzialności za szkodę na odpowiedzialność deliktową (ex delicto) i kontraktową (ex contractu) .
Podkreśla się jednocześnie podobieństwo przesłanek i zasad obu tych rodzajów odpowiedzialności . Uwidacznia się to szczególnie w jednolitym ujmowaniu szkody jako podstawowej przesłanki odpowiedzialności, przesłanki związku przyczynowego, takiej samej ocenie przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody, czy nawet ujmowaniu winy jako podstawowej zasady odpowiedzialności, skłaniając się jednak w pewnym zakresie również na rzecz zasady ryzyka, czy zasady słuszności .

Istotną cechą wspólną jest również obowiązek naprawienia szkody. Już zaś sama systematyka kodeksu cywilnego klaruje twierdzenie o jednolitości reguł, które rządzą ustalaniem odszkodowania, i to niezależnie od reżimu, w zakresie którego taki obowiązek zaistniał. Natomiast wszelkie odstępstwa w tej kwestii muszą bezsprzecznie wynikać z ustawy lub z czynności prawnej. Powoduje ona również, że cele obowiązku naprawienia szkody, które uwidaczniają się poprzez wykładnię art. 361-363 KC, znajdują zastosowanie w stosunku do poszczególnych przypadków, które są unormowane w ramach każdego z reżimów .

Pomimo tak pojmowanego wachlarzu podobieństw między rodzajami odpowiedzialności, należy jednak zauważyć, iż w polskim kodeksie cywilnym oba te reżimy zostały unormowane w odrębny sposób.

Odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych zachodzi wtedy, gdy zdarzenie, które szkodę wyrządza nie pozostaje w związku z jakimkolwiek istniejącym stosunkiem zobowiązaniowym, ale stanowi samodzielne źródło powstania nowego stosunku o charakterze obligacyjnym. Natomiast podmiot, który jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną danym czynem niedozwolonym jest zobowiązany do jej naprawienia. Tak więc takie świadczenie, które polega na naprawieniu szkody, która wynikła z danego czynu, stanowi świadczenie pierwotne w tym stosunku zobowiązaniowym. W takim więc zakresie system odpowiedzialności deliktowej różni się od odpowiedzialności kontraktowej, która co do zasady jest następstwem niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, które powstało i istniało między stronami przed zajściem zdarzenia powodującego szkodę. Należy przy tym zauważyć, że stosunek zobowiązaniowy o charakterze pierwotnym trwa nadal, a jedynie świadczenie pierwotne zostaje zastąpione świadczeniem odszkodowawczym, ma więc ono charakter następczy .
Warto również dodać, iż istotną kwestią dla bliższego zobrazowania odpowiedzialności deliktowej jest przytoczenie generalnej formuły deliktu, którą wyraża przepis art. 415 k.c., który głosi: „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia” . 

Jednocześnie określenie odpowiedzialność deliktowa nie odpowiada jej faktycznemu zakresowi, gdyż przewiduje się tu odpowiedzialność nie za delikt, a za czyn niedozwolony. Podobnie jest przy odpowiedzialności kontraktowej, gdzie nie chodzi bynajmniej o obowiązek naprawienia szkody, która wynikła z niewykonania lub nienależytego wykonania danej umowy, ale każdego stosunku zobowiązaniowego, powstałego z dowolnego źródła. Z uwagi więc na fakt, iż delikt stanowi działanie człowieka, które ma charakter zawiniony, gdy tymczasem przepisy art. 415 i nast. KC przewidują odpowiedzialność z kolei za czyny niedozwolone, a zatem także za szkodę wyrządzoną bez takiej winy. Czynem niedozwolonym jest zatem dany fakt lub zespół faktów, który rodzi odpowiedzialność za szkodę, o ile jednak uda się stwierdzić, że szkoda stanowi jego zwykłe następstwo, a zatem jeśli występuje adekwatny związek przyczynowy pomiędzy danym czynem a szkodą .

Bardzo istotnym argumentem, świadczącym o odrębności obu reżimów odpowiedzialności jest również zagadnienie bezprawności, rozróżnianej jako bezprawność bezwzględna (deliktowa) i względna (kontraktowa). Łączy się to ściśle z rozróżnieniem charakteru naruszonych norm – bezwzględnie obowiązujących w odniesieniu do odpowiedzialności deliktowej, a z drugiej strony wiążących wyłącznie w ramach stosunku obligacyjnego – przy odpowiedzialności kontraktowej. W przypadku odpowiedzialności deliktowej bezprawność jest rozumiana jako naruszenie danych reguł postępowania, niekoniecznie będących naruszeniem prawa stanowionego (także i zasad współżycia społecznego). Z kolei w przypadku odpowiedzialności kontraktowej bezprawność uosabia się jako naruszenie konkretnego postanowienia umowy wiążącego strony, a co za tym idzie bezprawne jest niewykonanie określonych przepisów tejże umowy .

Reasumując należy stwierdzić, iż odrębność obu systemów odpowiedzialności nie ma bynajmniej charakteru zasadniczego a ich wzajemne przeciwstawianie ulega złagodzeniu w sytuacji, gdy oba systemy nie wyłączają się wzajemnie w odniesieniu do art. 443 k.c., na mocy którego wyrządzenie szkody w wyniku naruszenia zobowiązana może jednocześnie stanowić czyn niedozwolony i pociągać za sobą odpowiedzialność deliktową .

Należy również zwrócić uwagę, iż przyjęta na gruncie polskiego kodeksu cywilnego konstrukcja, zmierza do ujednolicenia systemu odpowiedzialności odszkodowawczej i stopniowego zacierania różnic pomiędzy reżimami. Tym samym dotychczasowe rozróżnienie odpowiedzialności deliktowej i kontraktowej nie do końca znajduje uzasadnienie praktyczne . Dotyczy to zarówno przypadków, gdy kodeksowy katalog czynów niedozwolonych nie obejmuje w zupełności wypadków odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną poza istniejącym stosunkiem prawnym, a także zagadnienia, iż odpowiedzialność kontraktowa wykracza swoją istotą poza zakres stosunków zobowiązaniowych. Ponadto istnieją pewne rodzaje wypadków zaistnienia obowiązku naprawienia szkody, które z racji swej nie mieszczą się w dualistycznym systemie odpowiedzialności, jak np. obowiązek naprawienia szkody poniesionej w cudzym interesie .
autor:
adwokat Wioletta Jarosz-Cecuła

opracowano:
14.06.2020 r.
Bibliografia:
A. Doliwa: Zobowiązania, Warszawa 2006,
T. Dybowski (w): System prawa cywilnego, T. III, cz. 1, pod red. W. Czachórskiego (praca zbiorowa), Warszawa 1981.
Z. Radwański, A. Olejniczak: Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2005.
A. Klein: Przesłanki odpowiedzialności kontraktowej a deliktowej (w): Studia Iuridica Silesiana, Katowice 1979, Nr .
M. Kaliński (w): System prawa prywatnego, T. VI, pod red. Z. Radwańskiego, (praca zbiorowa), Warszawa 2009.
G. Bieniek (w): Kodeks cywilny. Komentarz. Ks. III, (praca zbiorowa), Warszawa 2009.
W. Czachórski: Zobowiązania, Warszawa 2002.
W. Dubis (w): Kodeks cywilny. Komentarz. Ks. III, pod red. E. Gniewka, (praca zbiorowa), Warszawa 2006.
Tworzenie stron WWW - Kreator stron internetowych