Czym jest zachowek?

Praktycznie każdy z nas posiada możliwość swobodnym dysponowaniem swoim majątkiem za życia jak i na wypadek śmierci, poprzez pozostawienie testamentu. Niejednokrotnie swoboda ta może jednak doprowadzić do pokrzywdzenia najbliższych osób. Dlatego też nasz ustawodawca uregulował w art. 991 do 1011 kodeksu cywilnego instytucję zachowku, która ma na celu ochronę spadkobierców ustawowych, na wypadek krzywdzącego dla nich rozporządzenia przez osobę im bliską swoim majątkiem na wypadek śmierci.


Kto jest uprawnionym do zachowku?

Zgodnie z treścią art. 991§1 k.c. osobami najbliższymi spadkodawcy uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy. 
Roszczenie z tytułu zachowku przysługuje osobie uprawnionej, jeżeli dziedziczyłaby na podstawie ustawy po danej osobie. Ustawowe dziedziczenie i jego kolejność została opisana przez ustawodawcę w art. 931-932 k.c.
Osobie uprawnionej, która dziedziczyłaby po spadkobiercy, przysługuje roszczenie z tytułu zachowku, polegające na prawie żądania zapłaty określonej sumy pieniężnej od osób, które zamiast niego uzyskały prawa do spadku, o ile nie otrzymała należnej kwoty w innej postaci, tj. uczynionej przez spadkodawcę darowizny, w postaci powołania do spadku lub w postaci zapisu zwykłego lub windykacyjnego, a w przypadku zstępnych spadkodawcy - także w postaci świadczeń na wychowanie oraz wykształcenie ogólne i zawodowe.

Roszczenie o zachowek nie przysługuje osobom, które:
• zostały wydziedziczone
• spadkobiercy, który odrzucił spadek oraz który zrzekł się dziedziczenia
• spadkobiercy uznanemu za niegodnego
• małżonkowi wyłączonemu od dziedziczenia (art. 940 k.c.)
Do zachowku mogą być jednak uprawnieni zstępni wydziedziczonego, niegodnego oraz spadkobiercy, który spadek odrzucił. Zstępni zrzekającego się dziedziczenia są pozbawieni prawa do zachowku z wyjątkiem przypadku, gdy skutki umowy o zrzeczenie się dziedziczenia nie zostały na nich rozciągnięte.

Osobą zobowiązaną do zapłaty zachowku będzie w pierwszej kolejności spadkobierca, testamentowy. W dalszej kolejności odpowiedzialność z tytułu zachowku ponosi zapisobierca windykacyjny, a następnie osoba, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku.

Co do zasady, uprawnionemu przysługuje zachowek w wysokości połowy udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli jednak uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni, to wysokość zachowku wynosi dwie trzecie wartości takiego udziału (art. 991 § 1k.c.). 


Jak wyliczyć należny zachowek ?

Podstawę obliczenia wysokości zachowku stanowi wartość udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Wielkość tego udziału (w postaci ułamka) należy określić oddzielnie dla każdego uprawnionego. W celu ustalenia konkretnej sumy zachowku należy odpowiednio połowę albo dwie trzecie udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, pomnożyć przez wartość tzw. substratu zachowku.

Na tzw. substrat zachowku składa się czysta wartość spadku powiększona o wartość podlegających doliczeniu darowizn i zapisów windykacyjnych.

Ostatni etap ustalania należnego uprawnionemu zachowku polega na dokonaniu zaliczeń zapisów windykacyjnych oraz darowizn dokonanych przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku oraz jeżeli uprawnionym do zachowku jest zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek poniesione przez spadkodawcę koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku.

Czysta wartość spadku to różnica pomiędzy wartością aktywów wchodzących w skład spadku a wartością długów (pasywów) spadkowych. Przy obliczaniu zachowku należy jednak pamiętać, aby czystą wartość spadku ustalać z pominięciem wartości zapisów zwykłych i poleceń (art. 993), mimo że stanowią one długi spadkowe.

Czystą wartość spadku na potrzeby ustalenia zachowku oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku i według cen z daty orzekania o roszczeniach z tytułu zachowku.

Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu.

Zapłata zachowku może nastąpić w sposób dobrowolny na podstawie zawartej ugody lub na skutek wytoczonego powództwa przed sądem.



Autor: Adwokat Przemysław Fedko


Podstawa prawna:
• ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1025 z późn. zm.).

Utworzono dnia 29 czerwca 2018 r.
Tworzenie stron WWW - Kreator stron internetowych