Funkcje i zasady odpowiedzialności deliktowej

Jednym z podstawowych zadań problematyki odpowiedzialności odszkodowawczej jest realizacja idei sprawiedliwości , a bezpośrednim jej celem jest zabezpieczenie całkowitego, a przynajmniej częściowego pokrycia zaistniałej szkody . Odpowiedzialność ta wpływa również na stosunki międzyludzkie w społecznie dodatnio ocenianym kierunku, zaś te pożądane społecznie kierunki oddziaływania przepisów prawa przyjęło się powszechnie określać mianem funkcji odpowiedzialności odszkodowawczej .
Podkreśla się jednocześnie rolę funkcji jako czynnika niezbędnego do lepszego zrozumienia treści konkretnych norm ustanawiających obowiązek naprawienia szkody, jak również sensu odpowiedzialności w ogóle , a zarazem stanowiącego tak dyrektywę interpretacyjną, jak i kierunkową przy formułowaniu postulatów de lege ferenda .
Na przestrzeni wieków i wraz z rozwojem prawa odszkodowawczego funkcje odpowiedzialności deliktowej ulegały stopniowym zmianom . Obecnie za najważniejsze funkcje odpowiedzialności odszkodowawczej, przyjęte przez doktrynę i judykaturę, uznaje się funkcję kompensacyjną, funkcję represyjną oraz funkcję prewencyjno-wychowawczą .
Powszechnie uznaje się, iż przewodnią i dominującą nad innymi jest funkcja kompensacyjna, która jednocześnie z natury swej przesądza o charakterze odpowiedzialności odszkodowawczej . Jej treść prowadzi do wyrównania uszczerbku jaki zaistniał w dobrach chronionych osoby poszkodowanej i przywrócenia dzięki temu wyrównaniu poprzedniego stanu tych dóbr .
Należy mieć jednak na względzie, iż odpowiedzialność odszkodowawcza 
z reguły swej nie eliminuje szkody poniesionej przez uprawnionego, która stanowi definitywną i nieodwracalną stratę, ale prowadzi jedynie do wynagrodzenia szkody 
z punktu widzenia osoby poszkodowanej w wyniku konkretnego zdarzenia . 
Wyrównanie to w przypadku szkody majątkowej może przybierać postać bądź restytucji naturalnej, bądź pieniężnej , przy czym wybór pomiędzy nimi, zgodnie z art. 363 § 1 k.c., należy do wierzyciela danego stosunku odszkodowawczego, oczywiście 
z uwzględnieniem ograniczeń związanych z niemożliwością przeprowadzenia restytucji naturalnej, albo z uwagi na nadmierne trudności lub koszty . Jednocześnie podkreśla się, iż funkcja ta powinna być ujmowana szeroko, a co za tym idzie, obejmować również zadośćuczynienie za wyrządzoną szkodę niemajątkową, a w szczególności gdy przybiera ona postać zadośćuczynienia pieniężnego .
Wyrównawczy charakter owej funkcji prowadzi w efekcie do sformułowania generalnej zasady pełnego odszkodowania, na mocy której odszkodowanie powinno ściśle odpowiadać wysokości wyrządzonej szkody. Odnosi się to głównie do uszczerbków o charakterze majątkowym. Z kolei w przypadku szkód niemajątkowych 
i zadośćuczynienia można mówić jedynie o pewnej odpowiedniości odszkodowania 
w odniesieniu do poniesionej szkody . W przypadku zadośćuczynienia pieniężnego za krzywdę owa odpowiedniość przejawia się w tym, iż ekwiwalent pieniężny, który został przeznaczony na zaspokojenie w zwiększonym zakresie potrzeb osoby poszkodowanej, może choć w pewnym stopniu przyczynić się do złagodzenia danej krzywdy .
Funkcja represyjna z kolei sprowadza się do kwestii, iż realizacja obowiązku naprawienia szkody przez osobę do tego zobowiązaną równocześnie pociąga za sobą powstanie w jej majątku uszczerbku, co stwarza dolegliwość . Jednakże nie jest to efekt zamierzony bezpośrednio przez ustawodawcę, ale efekt uboczny realizowania przez odpowiedzialność odszkodowawczą jej funkcji kompensacyjnej, ponieważ aby uszczerbek zaistniały w jednym majątku mógł zostać zniwelowany, musi się to stać kosztem uszczuplenia majątku innej osoby .
Funkcja ta jest więc akcesoryjna w stosunku do funkcji kompensacyjnej, gdyż głównym celem regulacji cywilnoprawnej nie jest ukaranie sprawcy szkody, lecz wyrównywanie szkód. Ponadto należy dodać, że działania represyjne, przejawiające się zwykle w postaci dolegliwości majątkowych, nigdy nie są celem samym w sobie, lecz ich walor społeczny polega na wzmacnianiu prewencyjnego oddziaływania odpowiedzialności odszkodowawczej .
Kolejną istotną funkcją jest funkcja prewencyjno-wychowawcza, którą powszechnie uznaje się za społeczną konsekwencję działania funkcji represyjnej . Treść tej funkcji sprowadza się do tego, iż występowanie deliktowej odpowiedzialności odszkodowawczej wpływa na zachowania społeczne określonych, potencjalnych sprawców w sposób powstrzymujący ich od dokonywania działań lub zaniechań, które mogą prowadzić do powstawania szkód, lub dopuszczania się zachowań mogących zwiększyć ryzyko zaistnienia uszczerbku .
Istnienie odpowiedzialności ex delicto za dane działanie lub zaniechanie stanowi więc oddziaływanie prewencyjne i to niezależnie od tego, czy osoba poszkodowana uzyska faktyczne wynagrodzenie wyrządzonej jej szkody. W takim zakresie uwidacznia się więc samodzielność funkcji prewencyjnej. Z kolei wychowawcze oddziaływanie konkretnego zespołu norm prawnych dotyczy innych celów i zadań, na które składa się przede wszystkim wychowanie nie tylko osoby ponoszącej odpowiedzialność ale również i innych członków społeczeństwa .
Działanie tej funkcji najbardziej uwidacznia się przy odpowiedzialności opartej na zasadzie winy. Jeżeli natomiast dane zachowanie określonej osoby nie będzie nosiło znamion winy, to ten podmiot nie poniesie odpowiedzialności. Natomiast na tle innych zasad trudniej dostrzega się działanie owej funkcji, jednakże sama świadomość podmiotu, który ponosi odpowiedzialność, sprzyja przyjmowaniu przez niego postaw eliminujących szkody w ogóle, albo przynajmniej marginalizujących ich rozmiary .
W obowiązującym ustawodawstwie znaczenie funkcji prewencyjno-wychowawczej jest więc ograniczone, gdyż zasadniczo ma ona charakter uboczny i posiłkowy względem kompensacji, a tylko w niektórych wypadkach, mając na względzie głównie art. 422 i 439 KC, uzyskuje pierwszorzędne znaczenie .
Aby w pełni móc zrozumieć cały mechanizm działania i sens społeczny przepisów prawnych, które nakładają na dany podmiot obowiązek naprawienia wyrządzonej szkody, istotne znaczenie mają zasady odpowiedzialności odszkodowawczej , jako założenia ogólne właściwe dla tegoż prawa i wyjaśniające owe kwestie.
Polski system prawny charakteryzuje się pluralizmem zasad odpowiedzialności , a co za tym idzie, to ustawodawca decyduje o tym, na jakiej zasadzie osoba odpowiedzialna, jaką jest dłużnik, będzie ponosić odpowiedzialność .
W zakresie reżimu odpowiedzialności ex delicto przyjęło się odróżniać dwie grupy przepisów, a mianowicie: pierwszą, uznawaną za podstawową, gdzie odpowiedzialność oparta jest na zasadzie winy, i drugą w której odpowiedzialność ta powstaje niejako za sam skutek, niezależnie od winy, opartą na zasadzie ryzyka lub słuszności .
Historycznie najwcześniejszą i jednocześnie uważaną za naczelną zasadę odpowiedzialności z tytułu czynów niedozwolonych jest zasada winy sformułowana na mocy art. 415 k.c. . Oznacza ona, że zaistniały uszczerbek powinien zostać naprawiony przez osobę, która go wyrządziła w sposób zawiniony. Zasada ta powszechnie jest postrzegana za fundamentalną w stosunku do tych wypadków, które określane są jako odpowiedzialność sprawcza. Odpowiedzialność tego typu obejmuje swoim zakresem te wypadki, gdzie przepisy prawa wiążą jej powstanie z działaniem lub zaniechaniem człowieka, które prowadzi do powstania szkody. Zasada winy przyjmuje ujemną ocenę moralną takiego zachowania .
Odpowiedzialność na tej zasadzie obejmuje więc sytuacje wyrządzenia szkody czynem własnym sprawcy, który jednocześnie jest zobowiązany do jej naprawienia, ale również i sytuacje, gdzie szkoda jest wyrządzona w okolicznościach, w jakich obowiązkiem jej naprawienia została obarczona inna osoba, która choć nie jest bezpośrednim sprawcą szkody, to jednak do jej wyrządzenia dochodzi w okolicznościach opisanych w przepisach art. 427 k.c. o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez osobę poddaną nadzorowi, art. 429 k.c. gdy szkodę wyrządza osoba, której powierzono wykonanie czynności, a także art. 431 § 1 k.c. o odpowiedzialności za szkodę, którą wyrządza zwierzę domowe nie kierowane przez człowieka .
W odniesieniu do tych ostatnich przepisów, prawna sytuacja osoby poszkodowanej przejawia się nieco korzystniej niż na podstawie art. 415 k.c., gdyż osoba dotknięta szkodą nie jest zobowiązana w tych wypadkach wykazywać winy osoby odpowiedzialnej za szkodę, podczas gdy na mocy art. 415 k.c. powinna tę winę wykazać, co w wielu przypadkach może się okazać bardzo utrudnione .
Istotnym elementem odpowiedzialności opartej na zasadzie winy jest również możliwość tzw. ekskulpacji, czyli uwolnienia się od odpowiedzialności poprzez wykazanie przez dłużnika braku winy. Dzieje się tak w przypadku obrony koniecznej (art. 423 k.c.), stanu wyższej konieczności (art. 424 k.c.), dozwolonej samopomocy (art. 343 § 2 i art. 432 § 1 k.c.), zgody pokrzywdzonego, a także w razie niepoczytalności sprawcy .
Następną istotną zasadą, wyróżnianą w ramach reżimu ex delicto jest zasada ryzyka . Stanowi ona wyjątek w stosunku do ogólnej, opartej na zasadzie winy, odpowiedzialności i powinna być stosowana ściśle z ograniczeniem jej do wypadków przewidzianych przez ustawodawcę . Odnosi się ona do pewnych stanów odpowiedzialności za cudze czyny (art. 430 k.c.), w tym odpowiedzialności Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego, a także osób prawnych wykonujących władzę publiczną (art. 417 i n k.c.), dla szkód wyrządzonych przez rzeczy (art. 433 i 434 k.c.), przez ruch przedsiębiorstwa, zakładów i mechanicznych środków komunikacji poruszanych za pomocą sił przyrody (art. 435 i 436 k.c.), a także za szkodę wyrządzoną za produkt niebezpieczny (art. 449¹ k.c.) .
Cechą charakterystyczną odpowiedzialności za sam skutek ukształtowaną na zasadzie ryzyka jest to, że powstaje ona bez obowiązku udowodnienia winy osobie odpowiedzialnej za szkodę, a dowód braku winy w postaci tzw. ekskulpacji, przeprowadzony przez tę osobę, nie stanowi podstawy do zwolnienia jej od odpowiedzialności . Jednocześnie wskazuje się na możliwość wyłączenia odpowiedzialności tylko w ustawowo wymienionych przypadkach wskazanych w art. 435 § 1 k.c., określanych mianem okoliczności egzoneracyjnych. Do triady tych okoliczności należą siła wyższa, wyłączna wina poszkodowanego oraz wyłączna wina osoby trzeciej . 
W szczególnych i ściśle oznaczonych przypadkach ustawodawca kształtuje odpowiedzialność na zasadzie słuszności . Stanowi ona podstawę odpowiedzialności 
w sytuacjach, kiedy nie ma możliwości uzyskania odszkodowania na zasadach winy 
i ryzyka, ma więc charakter subsydiarny .
Przyjmuje się, iż zasada słuszności obejmuje sytuacje, gdy szczególnie ważne motywy etyczne, wskazane w zasadach współżycia społecznego , przemawiają za przyznaniem osobie poszkodowanej odszkodowania stanowiącego całkowite lub częściowe naprawienie szkody . Ma ona miejsce w przypadku odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody na osobie, które zostały wyrządzone w związku z wykonywaniem władzy publicznej (art. 417² k.c.), odpowiedzialności osoby małoletniej lub niepoczytalnej za czyn własny (art. 428 k.c.), a także odpowiedzialności osób, które chowają zwierzę lub się nim posługują, za szkody wyrządzone przez to zwierzę (art. 431 § 2 k.c.) .
Reasumując należy stwierdzić, że zarówno funkcje, jak i zasady odpowiedzialności odgrywają w reżimie ex delicto istotne znaczenie mając na względzie ważne zadanie, jakim jest naprawienie szkody poniesionej przez dany podmiot.
autor:
adwokat Wioletta Jarosz-Cecuła

opracowano:
14.06.2020 r.
Bibliografia:
A. Doliwa: Zobowiązania, Warszawa 2006,
T. Dybowski (w): System prawa cywilnego, T. III, cz. 1, pod red. W. Czachórskiego (praca zbiorowa), Warszawa 1981.
Z. Radwański, A. Olejniczak: Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2005.
. J. Mojak (w): Zarys prawa cywilnego (praca zbiorowa), Lublin 2008
M. Kaliński (w): System prawa prywatnego, T. VI, pod red. Z. Radwańskiego, (praca zbiorowa), Warszawa 2009.
G. Bieniek (w): Kodeks cywilny. Komentarz. Ks. III, (praca zbiorowa), Warszawa 2009.
W. Czachórski: Zobowiązania, Warszawa 2002.
W. Dubis (w): Kodeks cywilny. Komentarz. Ks. III, pod red. E. Gniewka, (praca zbiorowa), Warszawa 2006.
Tworzenie stron WWW - Kreator stron internetowych