Instytucja kary umownej

Dochodząc sądownie odszkodowania w związku z niewykonaniem przez dłużnika zobowiązania lub wykonaniem takiego zobowiązania przez dłużnika w sposób nienależyty, wierzyciel musi każdorazowo wykazać wysokość doznanej z tego powodu szkody. 

Niestety, w przypadku niektórych kontraktów wykazanie takiej szkody oraz jej późniejsze oszacowanie może być szczególnie utrudnione. Z takim problemem spotkamy w szczególności w sytuacjach gdy będziemy dochodzić odszkodowania z tytułu utraconych korzyści w związku z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem przez stronę postanowień danego stosunku cywilnoprawnego. Wysokość szkody z tytułu utraconego zysku będzie w takim wypadku trudna do określenia i udowodnienia przed sądem.

Instytucję kary umownej można postrzegać jako swego rodzaju rozwiązanie nadmienionych w powyższym akapicie problemów jak również jako alternatywę dla odpowiedzialności odszkodowawczej uregulowanej w art. 471 KC. Kara umowna niejako zdejmuje z wierzyciela obowiązek udowodnienia rozmiarów faktycznej szkody.

Kara umowna jest dodatkowym zastrzeżeniem umownym, które zgodnie z zasadą swobody umów może być wprowadzone do treści umowy, celem wzmocnienia skuteczności więzi powstałej między stronami poprzez skłonienie strony zobowiązanej do ścisłego wypełnienia zobowiązania. Stanowi ona niejako gwarancję spełnienia świadczenia przez dłużnika w postaci zryczałtowanego odszkodowania z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. 
Decydując się na wprowadzenie w treści umowy klauzuli traktującej o karze umownej, strony powinny każdorazowo precyzyjnie wskazać podstawę jej naliczenia i jednocześnie wskazać jej określoną wysokość albo kryterium jej ustalenia. 

Istotne w zakresie możliwości stosowania kary umownej i jej praktycznego znaczenia są postanowienia umowy. Z treści umowy może bowiem wynikać, że kara umowna przysługuje wierzycielowi tylko na wypadek niewykonania zobowiązania. W takiej sytuacji wierzyciel nie będzie mógł jednocześnie domagać się zapłaty kary umownej i spełnienia świadczenia. W sposób odmienny będzie wyglądała sytuacja natomiast wierzyciela, gdy kara umowna będzie zastrzeżona za nienależyte wykonanie zobowiązania. Zgodnie bowiem z art. 477 § 1 możliwość żądania naprawienia szkody jest niezależna od wykonania zobowiązania.

Ustawodawca przewiduje możliwość uchylenia obowiązku zapłaty kary umownej przez dłużnika. Jeżeli dłużnik wykaże, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. W ramach swobody umów strony umowy mogą jednak ustalić, że w/w klauzula w tym konkretnym stosunku cywilnoprawnym nie będzie obowiązywać. 

Kara umowna może też pełnić funkcję ograniczającą odpowiedzialność dłużnika. Dzieje się tak dlatego, że zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego wierzyciel nie może żądać odszkodowania w wysokości przekraczającej wartość zastrzeżonej kary umownej. Czyli nawet jeśli udowodni, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania przez dłużnika w rzeczywistości spowodowało powstanie szkody wyższej, niż przewidziana kara umowna, wierzyciel będzie mógł dochodzić tylko zapłaty kary umownej. Reguła ta może zostać zmieniona wolą stron, ale strony często o tym zapominają, zaś brak odpowiedniej klauzuli umownej powoduje, obowiązywanie regulacji podstawowej z kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 483 § 2 KC, dłużnik nie może bez zgody wierzyciela zwolnić się z zobowiązania przez zapłatę kary umownej. Przepis ten ma jednak charakter dyspozytywny. Dłużnik może więc umówić się z wierzycielem, że zapłata kary umownej prowadzić będzie do wygaśnięcia całości lub części zobowiązania po jego stronie. W zależności od okoliczności danego wypadku umowa taka będzie miała charakter umowy o datio in solutum lub nowacji.

Kara umowna ma charakter akcesoryjny względem zobowiązania głównego. Skutkiem akcesoryjności kary umownej jest to, że nieistnienie, wadliwość lub wygaśnięcie zobowiązania, do którego została ona zastrzeżona, pociąga za sobą jej nieskuteczność. Podobnie z chwilą następczego wygaśnięcia zobowiązania głównego wygasa także obowiązek świadczenia kary umownej. Wyjątkiem jest sytuacja, w której przed wygaśnięciem zobowiązania doszło do naruszenia przez dłużnika obowiązku obligacyjnego, za którego naruszenie zastrzeżona była kara umowna.
autor:
adwokat Aleksandra Brzyska

opracowano:
18.06.2020 r.
Tworzenie stron WWW - Kreator stron internetowych