Pozbawienie władzy rodzicielskiej

Na wstępie niniejszego artykułu należy wskazać, iż władza rodzicielska to nie tylko określone uprawnienia dotyczące osoby i majątku dziecka, ale przede wszystkim ciążące na rodzicu obowiązki, mające na celu zapewnienie dziecku należytej pieczy i strzeżenie jego interesów. Władza rodzicielska powinna być wykonywana zgodnie z dobrem dziecka oraz interesem społecznym, z jednoczesnym poszanowaniem godności i praw dziecka. Niestety rodzic niejednokrotnie nadużywa swoich uprawnień, wpływając negatywnie na wychowanie dziecka, czy nie dopełnia ciążących na nim obowiązków, i wówczas sąd może postanowić o pozbawieniu go władzy rodzicielskiej.
Kodeks rodzinny i opiekuńczy wprowadza trzy rodzaje orzeczeń sądowych, stanowiących ingerencję sądu w wykonywanie władzy rodzicielskiej. Mają one zastosowanie, jeżeli istnieją uzasadnione obawy co do sposobu korzystania z uprawnień przysługujących rodzicom względem dziecka, bądź wykonywania przez nich obowiązków rodzicielskich. I tak Sąd może:
1)ograniczyć władzę rodzicielską
2) zawiesić władzę rodzicielską
3) pozbawić władzy rodzicielskiej
W niniejszym artykule dwie pierwsze instytucje zostaną pominięte, natomiast zostanie przedstawiona instytucja pozbawienia władzy rodzicielskie.
Pozbawienie władzy rodzicielskiej to najdalej idące orzeczenie ingerująca we władzę rodzicielską. Sąd pozbawi władzy rodzicielskiej jednego z rodziców lub oboje, gdy wymaga tego dobro dziecka i istnieją do tego uzasadnione podstawy, które wymagają ochrony dziecka. Przez pozbawienie władzy rodzicielskiej rodzice tracą całkowicie tę władzę. Ze względu na tak daleko idące skutki pozbawienia władzy rodzicielskiej, sąd może je orzec tylko wtedy, gdy stosowane dotychczas łagodniejsze środki nie dały rezultatu, bądź z uwagi na drastyczne okoliczności danego przypadku jest oczywiste, że stosowanie środków łagodniejszych byłoby niecelowe (Uchwała SN z 9.06.1976r., III CZP 46/75). Pozbawienie władzy rodzicielskiej następuje na wniosek lub z urzędu. 
Zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 111 §1 krio) prawo przewiduje trzy przyczyny, które prowadzą do pozbawienia władzy rodzicielskiej:
1. Brak możliwości wykonywania władzy rodzicielskiej z powodu trwałej przeszkody.
2. Nadużywanie władzy rodzicielskiej,
3. Rażące zaniedbywanie obowiązków rodzicielskich
Pojęcie trwałej przeszkody doprecyzował SN w postanowieniu z 2.06.2000r., II CKN 960/00: „Przez trwałą przeszkodę, uniemożliwiającą wykonywanie władzy rodzicielskiej, należy rozumieć taki układ stosunków, który wyłącza sprawowanie przez rodziców władzy rodzicielskiej na stałe w tym sensie, że albo według rozsądnego przewidywania nie można ustalić czasu trwania tego układu albo – co najmniej – że układ ten będzie istniał przez czas długi”. Do trwałych przeszkód orzecznictwo zalicza np. przewlekłą chorobę, skazanie na karę długoletniego pozbawienia wolności, długoletni wyjazd za granicę. W razie ustalenia, że przeszkoda w wykonywaniu władzy rodzicielskiej jest przemijająca, sąd może co najwyżej zawiesić wykonywanie władzy rodzicielskiej (o ile nie zachodzą jednocześnie inne przesłanki uzasadniające pozbawienie władzy rodzicielskiej). Natomiast nadużycie władzy rodzicielskiej oznacza wykorzystywanie przez rodziców swoich uprawnień do innych celów niż te, które obejmuje władza rodzicielska i czynione jest to ze szkodą dla dziecka. Przykładami nadużycia władzy rodzicielskiej przez rodziców jest m.in. nakłanianie dziecka do popełniania przestępstw, zmuszanie do nadmiernej pracy, wykorzystywanie dziecka do popełniania czynów nierządnych, stosowanie niedopuszczalnego karcenia, głodzenie dziecka, a także pozbawienie przez jednego rodzica dziecka bezpośredniej opieki drugiego rodzica i zatrzymanie go na stałe – wbrew woli drugiego rodzica – w obcym kraju. Z kolei pojęcie rażącego zaniedbywania przez rodziców obowiązków wynikających z władzy rodzicielskiej wyjaśnił SN w postanowieniu z 19.06.1997r., III CKN 122/97, wskazując, że ustawodawca miał ma myśli zaniedbania poważne lub zaniedbania o mniejszej wadze, lecz nacechowane nasileniem złej woli, uporczywością i niepoprawnością. Dopuszczalne jest pozbawienie rodziców władzy rodzicielskiej wskutek jednorazowego zachowania rodzica, ale musi to być zachowanie rażące, stanowiące zagrożenie dla zdrowia lub życia dziecka. Przykładami rażącego zaniedbywania obowiązków rodzicielskich są: brak troski o fizyczny i psychiczny rozwój dziecka, tolerowanie złego zachowania, niedopilnowanie obowiązku szkolnego, rozwiązły, pasożytniczy i niemoralny tryb życia rodziców, alkoholizm, stwarzanie sytuacji zagrażających życiu i zdrowiu dziecka.
Powyżej wskazane trzy przesłanki pozbawienia władzy rodzicielskiej mają charakter obligatoryjny, tzn. iż sąd jest zobowiązany do wydania postanowienia w przedmiocie pozbawienia władzy rodzicielskiej w przypadku zaistnienia którejkolwiek z wymienionych przesłanek. Ponadto ustawodawca przewidział jeszcze fakultatywną przesłankę pozbawienia władzy rodzicielskiej w art. 111 §1a krio. Zgodnie z wskazanym przepisem sąd może pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli mimo udzielonej pomocy nie ustały przyczyny zastosowania art.109 §2 pkt 5, a w szczególności gdy rodzice trwale nie interesują się dzieckiem.
Decyzja sądu o pozbawieniu jednego lub obojga rodziców władzy rodzicielskiej ma ogromne konsekwencje. Pozbawienie władzy rodzicielskiej to utrata ogółu praw i obowiązków, które na władzę rodzicielską się składają. Przede wszystkim wiąże się z brakiem prawa do uczestniczenia w procesie wychowania dziecka. Oznacza to, że rodzic nie ma żadnego realnego wpływu na to, jakie metody wychowawcze względem jego dziecka są stosowane, do jakiej szkoły uczęszcza oraz jakie metody leczenia stosowane są wówczas, gdy zachoruje. Pozbawienie władzy rodzicielskiej wiąże się również z niemożnością zarządzania majątkiem dziecka, czy utratą prawa do występowania w jego imieniu. W razie pozbawienia władzy rodzicielskiej nie ustają jednak wszelkie relacje rodzica z dzieckiem. Rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej nie przestaje być biologicznym rodzicem dziecka. A zatem, nie ustaje prawo do alimentacji i prawo do dziedziczenia. Kwestia władzy rodzicielskiej nie ma również wpływu na kontakty z dzieckiem, które mogą być przedmiotem odrębnego postępowania sądowego. Rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej zachowuje prawo do kontaktów z dzieckiem.
Warto pamiętać, że władza rodzicielska nie jest odbierana raz na zawsze. Jeżeli ustały przyczyny, dla których sąd odebrał władzę rodzicielską, może ona zostać przez sąd przywrócona. Sąd może również orzec jedynie o zawieszeniu władzy rodzicielskie, albo ograniczeniu władzy rodzicielskiej, a nie od razu o jej pozbawieniu. Wszystko zależy od danej sytuacji w rodzinie i spełnieniu przedstawionych w niniejszym artykule przesłanek. Ponadto zgodnie z tezą postanowienia SN z 12.09.2000 r., III CKN 1143/00: „Pozbawienie władzy rodzicielskiej nie ma charakteru generalnego i może być orzeczone tylko, co do jednego dziecka, jeżeli w stosunku do tego dziecka wystąpi którakolwiek z przyczyn przewidzianych w art. 111 § 1 k.r.o.”
autor: 
adwokat Mateusz Hołda

opracowano:
29.04.2019 r.
Tworzenie stron WWW - Kreator stron internetowych