Przyczyny ustania małżeństwa

Z założenia związek małżeński winien być trwały i nierozerwalny, niemniej jednak nie jest on wieczny.

Przyczynami ustania związku małżeńskiego są: śmierć małżonka, uznanie małżonka za zmarłego oraz rozwód.

Uwaga: należy odróżnić ustanie związku małżeńskiego od ustalenia nieistnienia związku małżeńskiego. Ustalenie nieistnienia małżeństwa następuje w drodze orzeczenia sądowego mającego charakter deklaratoryjny, co oznacza, że stwierdza ono fakt niezawarcia związku małżeńskiego w świetle obowiązującego prawa. Ustanie małżeństwa nie przekreśla natomiast w żadnej mierze faktu jego zawarcia.

Oczywistą przyczyną ustania małżeństwa jest śmierć jednego z małżonków. Co prawda Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy nie wymienia śmierci małżonka jako przyczyny ustania związku małżeńskiego, niemniej jednak dość oczywistym jest, że małżeństwo nie może trwać dalej, jeśli jeden z małżonków nie żyje.


Uznanie małżonka za zmarłego, również skutkuje ustaniem małżeństwa. Uznania małżonka za zmarłego dokonuje, na wniosek, sąd rejonowy ostatniego miejsca zamieszkania zaginionego małżonka. Jeżeli nie miał on miejsca zamieszkania, o właściwości sądu decyduje ostatnie miejsce pobytu małżonka, a gdy i ta okoliczność nie może być wyznacznikiem, właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Pamiętajmy, że czym innym jest postępowanie o uznanie za zmarłego, a czym innym postępowanie o stwierdzenie zgonu. To drugie toczy się wówczas, gdy śmierć osoby jest pewna, natomiast z jakichś przyczyn nie został sporządzony akt zgonu. Z kolei przesłanką wszczęcia postępowania o uznanie za zmarłego jest zaginięcie osoby, wywołujące w najbliższym jej otoczeniu usprawiedliwione przekonanie, że osoba ta zmarła. Innymi słowy zaginioną jest taka osoba, co do której nie mamy pewności, czy nadal żyje. Celem postępowania zaś jest wyeliminowanie tej niepewności poprzez uznanie, że osoba ta zmarła.
Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w przepisie art. 29 § 1 Kodeksu Cywilnego, zaginiony może być uznany za zmarłego, jeżeli upłynęło 10 lat od końca roku kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości jeszcze żył. Jednakże uznanie za zmarłego nie może nastąpić przed końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończyłby 23 lata. Ponadto, jeśli osoba, która zaginęła ukończyłaby w chwili uznania jej za zmarłą co najmniej 70 lat, uznanie za zmarłego możliwe jest po upływie 5 lat od końca roku kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości jeszcze żyła. 

Znacznie krótsze terminy zostały przewidziane przez ustawodawcę w przypadku, gdy do zaginięcia osoby doszło w sytuacji bezpośredniego niebezpieczeństwa dla jej życia.
Mianowicie w razie zaginięcia osoby w czasie podróży powietrznej lub morskiej w związku z katastrofą statku lub okrętu albo w związku z innym szczególnym zdarzeniem, może być ona uznana za zmarłego po upływie sześciu miesięcy od dnia, w którym nastąpiła katastrofa albo inne szczególne zdarzenie. Jeśli nie można stwierdzić katastrofy statku lub okrętu, bieg terminu sześciomiesięcznego rozpoczyna się z upływem roku od dnia, w którym statek lub okręt miał przybyć do portu przeznaczenia, a jeżeli nie miał portu przeznaczenia - z upływem dwóch lat od dnia, w którym była ostatnia o nim wiadomość.

Jeżeli małżonek zaginął w związku z innym bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia (np.: trzęsienie ziemi, huragan, powódź, pożar), może zostać uznany za zmarłego po upływie roku od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało albo według okoliczności powinno było ustać.
Warto wiedzieć, że wniosek o uznanie za zmarłego można zgłosić nie wcześniej niż na rok przed końcem terminu, po upływie którego zaginiony może być uznany za zmarłego. Gdy jednak uznanie za zmarłego może nastąpić po upływie roku lub krótszego niż rok terminu od zdarzenia, które uzasadnia prawdopodobieństwo śmierci zaginionego, wniosek o uznanie za zmarłego zgłosić można dopiero po upływie tego terminu.

Jeżeli jeden z małżonków został uznany za zmarłego, domniemywa się, że małżeństwo ustało z chwilą, która została oznaczona w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego, jako chwila jego śmierci.

Co istotne - jeżeli po uznaniu jednego z małżonków za zmarłego drugi małżonek zawarł nowy związek małżeński, związek ten nie może być unieważniony z tego powodu, że małżonek uznany za zmarłego żyje albo że jego śmierć nastąpiła w innej chwili, aniżeli chwila oznaczona w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego. Uwaga: ustawowa ochrona, o której mowa w zdaniu poprzednim zostaje wyłączona, jeżeli w chwili zawarcia nowego związku małżeńskiego strony wiedziały, że małżonek uznany za zmarłego pozostaje przy życiu.
Nadmienić również warto, że małżonek, który został błędnie uznany za zmarłego (albowiem nadal żyje), nie może zawrzeć kolejnego związku małżeńskiego, gdyż dopuści się bigamii.


Ustanie związku małżeńskiego następuje także z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwodowego.

Rozwiązanie związku małżeńskiego przez rozwód jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy zaistnieją łącznie pozytywne przesłanki rozwodu, przy jednoczesnym braku negatywnych przesłanek. 

Pozytywnymi przesłankami rozwodu są: zupełny i trwały rozkład pożycia małżeńskiego.
Zważywszy, że wspólne pożycie małżonków polega na istnieniu między nimi trzech więzi, tj.: fizycznej, duchowej i gospodarczej, przyjmuje się, że zupełny rozkład pożycia następuje wówczas, gdy dochodzi do zerwania wszystkich trzech więzi. Rozkład ten jest przy tym procesem rozciągniętym w czasie, a nie zdarzeniem jednorazowym. Pamiętajmy o tym, że mówiąc o „więzi” należy mieć na myśli dobrowolne współdziałanie obu stron. Trudno na przykład mówić o istnieniu więzi fizycznej między małżonkami, jeżeli stosunki fizyczne są wynikiem stosowania przez męża przymusu wobec żony. 


Rozkład pożycia jest trwały, jeżeli więzi łączące małżonków ustały na tyle dawno, że wedle zasad doświadczenia życiowego powrót małżonków do wspólnego pożycia nie nastąpi.
Nastąpienie zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego nie oznacza automatycznie możliwości orzeczenia rozwodu stron. Dla ochrony określonych wartości ustawodawca uznał za niedopuszczalne orzeczenie rozwodu w następujących przypadkach:
1) jeżeli wskutek rozwodu miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków, albo
2) jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, albo
3) jeżeli rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi wyrazi zgodę na rozwód albo że odmowa jego zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.


Pamiętajmy, że orzeczenie separacji przez sąd nie powoduje ustania związku małżeńskiego. Między małżonkami powstaje jedynie ustrój rozdzielności majątkowej, natomiast małżeństwo trwa w dalszym ciągu. Stąd też, niedopuszczalne jest zawarcie kolejnego związku małżeńskiego przez małżonka będącego w separacji.
Podstawa prawna:
- Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j.: Dz.U.2017.682 ze zm.);
- Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j.: Dz.U.2018.1025 ze zm.);- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j.: Dz.U.2018.1360 ze zm.). 
Autor:
radca prawny Justyna Solarska

Data utworzenia:
28 grudnia 2018 r.
Tworzenie stron WWW - Kreator stron internetowych