Konstrukcja „datio in solutum” - świadczenie w miejsce wypełnienia

Wykonanie zobowiązania co do zasady powinno nastąpić przez spełnienie przez dłużnika świadczenia określonego w treści zobowiązania. Wierzyciel nie jest zobowiązany do przyjęcia innego świadczenia, nawet jeżeli charakteryzuje się ono zbliżonymi właściwościami lub przedstawia wyższą wartość. Za zgodą jednak wierzyciela może dojść do zmiany przedmiotu świadczenia. 

Konstrukcja określana jako „datio in solutum”, inaczej definiowana również jako „świadczenie w miejsce wypełnienia”, została umieszczona w Kodeksie cywilnym wśród przepisów o wykonaniu zobowiązań. Instytucja ta wyraża wynikającą już z zasady swobody umów, możliwość kształtowania stosunku prawnego według uznania stron. „Świadczenie w miejsce wypełnienia” umożliwia podmiotom stosunku cywilnoprawnego, dokonanie umownej zmiany przedmiotu wiążącego strony zobowiązania, połączonej ze spełnieniem uzgodnionego zastępczego świadczenia w celu umorzenia ciążącego na dłużniku zobowiązania pierwotnego. 

Regulacja ta może być zasadniczo wykorzystywana do umorzenia wszelkiego rodzaju zobowiązań o charakterze cywilnoprawnym, a więc wynikających z czynności prawnych, w tym również jednostronnych czynności prawnych, z deliktów, z bezpodstawnego wzbogacenia, a także innych źródeł, których katalog jest otwarty. „Datio in solutum” dotyczyć może ponadto także zobowiązań niezupełnych. 

„Świadczenie w miejsce wykonania” stanowi jeden z przypadków wygaśnięcia zobowiązania, kwalifikujący się jako połączony z zaspokojeniem interesu wierzyciela . Dla zaistnienia „datio in solutum” konieczne są bowiem dwa elementy: porozumienie między wierzycielem i dłużnikiem w przedmiocie ustalenia świadczenia innego niż pierwotne (pactum de in solutum dando) oraz spełnienie tak ustalonego świadczenia. Przykładem świadczenia spełnianego w ramach „datio in solutum” może być przeniesienie na rzecz wierzyciela, w celu umorzenia zobowiązania, wierzytelności przysługujących dłużnikowi wobec osób trzecich (cessio in solutum). W tej sytuacji zobowiązanie wygasa w chwili dokonania przelewu wierzytelności. Cesjonariusz przyjmuje go w miejsce pierwotnie uzgodnionego świadczenia. Odrębną konstrukcją jest przelew w celu zapłaty (cessio solutionis causa), który prowadzi do wygaśnięcia zobowiązania dopiero w chwili spełnienia świadczenia przez dłużnika przelanej wierzytelności.

Ustawodawca co do zasady nie wprowadza wymogu, aby świadczenie spełniane w ramach „datio in solutum” stanowiło równowartość świadczenia zastępowanego. Zasadniczo nie ma więc znaczenia ewentualna różnica wartości obu tych świadczeń. Z tej też przyczyny warto pamiętać, iż w przypadku, w którym wartość świadczenia wtórnego (substytucyjnego) przewyższa wartość świadczenia pierwotnego, nadwyżka podlega zwrotowi na rzecz dłużnika tylko wówczas, gdy strony wyraźnie tak postanowiły.

Konsekwencją spełnienia przez dłużnika wtórnego świadczenia jest wygaśnięcie dotychczasowego zobowiązania, z którego wynikał obowiązek świadczenia, zastąpiony przez dłużnika zgodnie z art. 453 Kodeksu Cywilnego, na świadczenie subsydiarne. Skutek ten nastąpi w momencie rzeczywistego spełnienia nowego świadczenia. Oznacza to, iż samo przystąpienie do wykonania świadczenia zastępczego nie wywołuje skutku w postaci wygaśnięcia zobowiązania, bowiem skutek taki powstaje dopiero w chwili spełnienia świadczenia zastępczego. Również przystąpienie do wykonania tych prac nie ma żadnego wpływu na bieg odsetek ustawowych.

Ostatnią kwestią na jaką należy zwrócić uwagę omawiając instytucję „datio in solutum” jest to, iż w przypadku wykorzystania przez strony stosunku cywilnoprawnego tej konstrukcji prawnej, wraz z roszczeniem wierzyciela, wygasają jego akcesoryjne zabezpieczenia o charakterze osobistym (np. poręczenie) i rzeczowym. Jeżeli więc przedmiot spełnionego świadczenia w miejsce wypełnienia miał wady, zobowiązanie mimo to wygasa. Dłużnik ponosi natomiast odpowiedzialność według przepisów o rękojmi przy sprzedaży. Wierzyciel nie może zatem domagać się od niego spełnienia pierwotnego świadczenia i musi poprzestać na środkach prawnych właściwych dla rękojmi. Jeżeli jednak skorzysta z przysługującego mu uprawnienia do odstąpienia od umowy, wówczas pierwotne zobowiązanie dłużnika "reaktywuje się".

„Datio in solutum” należy odróżnić od zbliżonych konstrukcji prawnych, a w szczególności: odnowienia, przewłaszczenia na zabezpieczenie.
autor:
adwokat Aleksandra Brzyska

opracowano:
18.06.2020 r.
Tworzenie stron WWW - Kreator stron internetowych