Klauzula „Rebus sic stantibus”

„Umów należy dotrzymywać" to jedna z podstawowych zasad prawa cywilnego, której celem jest zapewnienie bezpieczeństwa obrotu prawnego i nałożenie na strony kontraktu obowiązku dochowania złożonych przez nie oświadczeń woli. Niestety, otoczenie prawno-gospodarcze, w którym funkcjonują strony zobowiązania w czasie od zawarcia umowy do jej wykonania może ulec diametralnej zmianie. Czasem w stosunkach gospodarczych zdarzają się bowiem sytuacje całkowicie nieprzewidziane. Przykładem takiej sytuacji jest aktualnie obowiązujący w Polsce stan zagrożenia epidemicznego COVID-19.

Prawo cywilne, a dokładnie art. 357 Kodeksu cywilnego, przewiduje, że w przypadku, gdy strony nie mogły spodziewać się pojawienia pewnych okoliczności, możliwa jest zmiana postanowień zawartej przez te strony umowy poprzez dokonanie adaptacji treści zobowiązania do dynamicznie zmieniających się okoliczności dla zapewnienia wykonania tegoż zobowiązania oraz zachowania celu i ekonomicznego sensu umowy. Można tego dokonać dzięki klauzuli „rebus sic stantibus”. 

Aby powołać się na art. 357 Kodeksu cywilnego, należy każdorazowo udowodnić, iż doszło do nadzwyczajnej, a zarazem trwałej tj. nieodwracalnej zmiany stosunków, której strony danego kontraktu nie mogły obiektywnie przewidzieć w chwili zawierania umowy. I choć brak jest definicji legalnej w/w terminu to jednak bazując na doświadczeniu i ugruntowanej spuściźnie orzeczniczej jak również biorąc pod uwagę fakt, że instytucja klauzuli „rebus sic stantibus”, powinna być stosowana w sytuacjach szczególnych, stwierdzić należy, iż taka nadzwyczajna zmiana musi mieć charakter powszechny, wyjątkowy. Nadzwyczajna zmiana stosunków musi ponadto zawsze nastąpić po powstaniu zobowiązania, ale przed jego wygaśnięciem i przed terminem wymagalności roszczenia. To taka zmiana warunków gospodarczych, która jest niezależna od stron. Za taką zmianę uznaje się załamanie gospodarcze, klęskę żywiołową, epidemię, hiperinflację itp. Zmiana prawa nie stanowi co do zasady nadzwyczajnej zmiany stosunków. 

Przy tematyce klauzuli „rebus sic stantibus” należy zawsze odróżnić zwykłe ryzyko kontraktowe, które występuje zawsze w obrocie gospodarczym od nieprzewidzianej zmiany stosunków. Oznacza to, iż omawianą klauzulę można zastosować tylko wtedy, gdy obydwie strony nie przewidziały zmiany stosunków i jej następstw. Aby móc zastosować klauzulę „rebus sic stantibus” na skutek wyżej wymienionej zmiany stosunków, musi ponadto zaistnieć jedna dodatkowa okoliczność, a to „nadmierna trudność w spełnieniu świadczenia” lub „groźba rażącej straty”. 

Z „nadmierną trudnością w spełnieniu świadczenia” będziemy mieć do czynienia w przypadku gdy strona zobowiązania będzie musiała podjąć wyjątkowo uciążliwe, nieracjonalne, a nawet niebezpieczne dla niej działania w celu wykonania umowy (np. gospodarcze, finansowe, logistyczne). „Groźba rażącej straty” natomiast jest rozumiana jako poważne naruszenie równowagi kontraktowej stron, prowadzące do nieakceptowalnych z punku widzenia prawa i sprawiedliwości skutków.

Klauzula „rebus sic stantibus” ma charakter dyspozytywny. Oznacza to, iż dopuszczalne jest wyłączenie jej zastosowania bądź zastąpienie jej uzgodnioną przez strony regulacją następstw zmiany stosunków (tzw. klauzulą adaptacyjną). Nie w każdym jednak przypadku taka klauzula będzie prowadziła do wyłączenia waloryzacji sądowej. W wielu przypadkach rola klauzuli adaptacyjnej sprowadza się do ograniczonych korekt wartości świadczenia w granicach tzw. „zwykłego ryzyka kontraktowego”. Celem zaś klauzuli „rebus sic stantibus” jest pozostawienie możliwości sądowej modyfikacji umowy w obliczu pojawienia się ryzyk nadzwyczajnych.

Przez wzgląd na wyjątkowy charakter klauzuli „rebus sic stantibus”, modyfikacja stosunku zobowiązaniowego w tym trybie, musi być dokonana każdorazowo przez sąd. Z tej przyczyny konieczne jest wytoczenie tzw. powództwa o ukształtowanie. Orzeczenia modyfikujące zobowiązanie mogą polegać albo na zmianie sposobu jego wykonania, albo na zmianie wysokości świadczenia. Modyfikacja poprzez rozwiązanie umowy powinna być orzekana jedynie wyjątkowo, gdy adaptacja umowy do zmienionych okoliczności nie jest możliwa. 
autor:
adwokat Aleksandra Brzyska

opracowano:
18.06.2020 r.
Tworzenie stron WWW - Kreator stron internetowych