Zasady dotyczące określania wysokości odszkodowania

Mając na uwadze kompensacyjną funkcję odpowiedzialności odszkodowawczej, odszkodowanie powinno, co do zasady, odpowiadać wysokości poniesionej skody , wskazanej przez podmiot poszkodowany (art. 6 k.c.) i ustalonej przez sąd. Jednakże 
w przypadku, gdy dokładne wykazanie szkody jest niemożliwe lub nadmiernie utrudnione, wówczas sąd może w wyroku zasądzić właściwą sumę według swej oceny, przy rozważeniu wszelkich okoliczności sprawy (art. 322 k.p.c.). Ocena sądu jest więc wtedy podstawą ustalenia wysokości odszkodowania .
Ogólnie należy więc stwierdzić, iż przy ustalaniu wysokości świadczenia odszkodowawczego niezbędne jest określenie rodzaju i wysokości szkody. 
W odniesieniu do szkody majątkowej stosuje się metodę dyferencyjną, polegającą na porównaniu dwóch stanów majątku osoby poszkodowanej, a mianowicie przed i po wyrządzeniu uszczerbku, przy czym uzyskana różnica stanowić będzie wysokość poniesionej szkody. Z kolei przy szkodzie niemajątkowej wysokość należnego świadczenia, stosownie do art. 363 § 2 k.c., powinna być ustalona na podstawie cen obowiązujących w chwili ustalenia odszkodowania przez sąd , przy czym chodzi tutaj o ceny istniejące w chwili wydania wyroku. 
Od powyższej reguły przewiduje się jednak wyjątek, na mocy którego szczególne okoliczności sprawy mogą wymagać przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili. Dotyczy to głównie wypadków, w których osoba na własną rękę usunęła doznany przez nią uszczerbek, nie czekając na zapłatę odszkodowania .
Ponadto należy również pamiętać, iż zgodnie z przyjętą koncepcją związku przyczynowego podmiot, który jest zobowiązany do odszkodowania, ponosi odpowiedzialność jedynie za normalne następstwa działania bądź zaniechania z którego wynikła szkoda (art. 361 § 1 k.c.) .
Choć z zasady pełnego odszkodowania wynika, że świadczenie odszkodowawcze nie może przewyższać wielkości doznanego uszczerbku, to jednak bynajmniej nie oznacza to, że nie może być ono ustalone w wysokości niższej, aniżeli poniesiona szkoda, przy czym odstąpienie od ogólnej zasady pełnego odszkodowania uzasadnia szereg różnorakich przyczyn . Mogą one wynikać m.in. bezpośrednio z przepisów ustawy, które to bądź określają, za jaką szkodę należy się odszkodowanie, bądź też ograniczają należne świadczenie do konkretnej wielkości bez względu na rozmiar poniesionego uszczerbku .
Ograniczenie wysokości odszkodowania może także wynikać z umowy zawartej między stronami stosunku obligacyjnego, jednakże z zastrzeżeniem, iż nie może ona być sprzeczna z normami bezwzględnie wiążącymi oraz zasadami współżycia społecznego (art. 353¹ k.c.) .
Jeżeli natomiast poszkodowany uczestnicząc w wyrządzeniu szkody przyczynia się do jej powstania lub zwiększenia jej rozmiarów , to wówczas obniżenie odszkodowania następuje stosownie do stopnia winy obu stron i okoliczności, w których dochodzi do zaistnienia uszczerbku. Ponadto przypadek przyczynienia się poszkodowanego stanowi przesłankę zmniejszenia odszkodowania bez względu na to, jaka jest podstawa odpowiedzialności za szkodę, m.in. czy jest nią ustawa, czy też umowa .
Istnieją również takie sytuacje, że zdarzenie, które wywołuje szkodę stanowi równocześnie źródło określonych korzyści majątkowych dla osoby pokrzywdzonej. Powstaje wówczas konieczność wyrównania uszczerbku korzyścią (compensatio lucri cum damno), gdyż naprawienie szkody nie może, co do zasady, przekraczać jej wysokości i w żadnym wypadku nie powinno stanowić przyczyny nieuzasadnionego wzbogacenia . Sąd w takim przypadku przy ustalaniu odszkodowania, powinien je obniżyć o wielkość korzyści, jaką ze zdarzenia szkodzącego osiągnął poszkodowany .
Na mocy art. 440 KC przewidziano również kompetencję sądu do zmniejszenia odszkodowania, która jednocześnie stanowi istotny wyjątek od zasady pełnego odszkodowania w kształcie wynikającym z art. 361 k.c., a zarazem jedyny przypadek ius moderandi w polskim kodeksie cywilnym w odniesieniu do określenia rozmiarów tego świadczenia .
Możliwość miarkowania jest ograniczona wyłącznie do stosunków pomiędzy osobami fizycznymi i jedynie w przypadku odpowiedzialności deliktowej . Ponadto miarkowanie odszkodowania jest dopuszczalne ze względu na stan majątkowy osoby odpowiedzialnej za szkodę, jeżeli jest to uzasadnione w świetle zasad współżycia społecznego .
Sąd powinien więc brać pod uwagę wszelkie okoliczności, a przede wszystkim porównać stan majątkowy osoby zobowiązanej do naprawienia uszczerbku ze stanem majątkowym osoby poszkodowanej . Okolicznością uzasadniającą miarkowanie będzie faktyczna niemożność poniesienia ciężaru odpowiedzialności przez podmiot odpowiedzialny przy jednocześnie dobrej sytuacji majątkowej poszkodowanego, który jest w stanie we własnym zakresie zrekompensować poniesiony uszczerbek, bez poważniejszych negatywnych konsekwencji w sferze swoich interesów .
Należy również dodać, iż przepis art. 440 k.c. nie będzie mieć zastosowania 
w odniesieniu do szkody wyrządzonej umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa sprawcy . Ponadto powyższy artykuł zezwala jedynie na ograniczenie obowiązku naprawienia uszczerbku, a nie zaś na całkowite zwolnienie sprawcy szkody od obowiązku jej naprawienia .
autor:
adwokat Wioletta Jarosz-Cecuła

opracowano:
14.06.2020 r.
Bibliografia:
A. Doliwa: Zobowiązania, Warszawa 2006,
T. Dybowski (w): System prawa cywilnego, T. III, cz. 1, pod red. W. Czachórskiego (praca zbiorowa), Warszawa 1981.
Z. Radwański, A. Olejniczak: Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2005.
. J. Mojak (w): Zarys prawa cywilnego (praca zbiorowa), Lublin 2008
M. Kaliński (w): System prawa prywatnego, T. VI, pod red. Z. Radwańskiego, (praca zbiorowa), Warszawa 2009.
G. Bieniek (w): Kodeks cywilny. Komentarz. Ks. III, (praca zbiorowa), Warszawa 2009.
W. Czachórski: Zobowiązania, Warszawa 2002.
W. Dubis (w): Kodeks cywilny. Komentarz. Ks. III, pod red. E. Gniewka, (praca zbiorowa), Warszawa 2006.
Tworzenie stron WWW - Kreator stron internetowych