Zbieg roszczeń odszkodowawczych

Przyjęty w polskim kodeksie cywilnym dualizm podstaw odpowiedzialności za szkodę, tj. odpowiedzialności deliktowej (art. 415 i n.) i kontraktowej (art. 471 i n.), rodzi problem ich wzajemnego stosunku . W praktyce bowiem może zaistnieć taka sytuacja faktyczna, która będzie jednocześnie wyczerpywać znamiona tak reżimu ex delicto, jak i ex contractu . Mamy wówczas do czynienia ze zbiegiem roszczeń odszkodowawczych, co stanowi niejednokrotnie przejaw występującego w dziedzinie prawa cywilnego rzeczywistego zbiegu norm, kiedy to w odniesieniu do pewnych stanów faktycznych mogą znaleźć jednocześnie zastosowanie normy o różnych dyspozycjach . Osoba poszkodowana staje wówczas przed dylematem, który z reżimów odpowiedzialności odszkodowawczej powołać przy dochodzeniu naprawienia szkody .

Powyższą kwestię rozstrzyga, mający charakter normy kolizyjnej, art. 443 KC , na mocy którego okoliczność, iż działanie bądź zaniechanie, z którego wynikła szkoda, stanowiło niewykonanie lub nienależyte wykonanie powstałego wcześniej zobowiązania, nie wyłącza roszczenia o naprawienie uszczerbku z tytułu czynu niedozwolonego, chyba że z samej treści zobowiązania wynika co innego . Polski ustawodawca w przytoczonym przepisie przyjął więc koncepcję konkurencji roszczeń opartych na każdej z tych podstaw .

Istnieją jednakże takie sytuacje, w których o pierwszeństwie zastosowania jednego z reżimów decyduje sama ustawa, przy czym zastosowanie drugiego z nich będzie wtedy wyłączone .

Przyznanie prymatu reżimu deliktowego z równoczesnym wyłączeniem stosowania reguł odpowiedzialności kontraktowej wynika z brzmienia art. 435 k.c., który mówi o szkodzie wyrządzonej „komukolwiek” , przy czym należy przyjąć, że również osobie, z którą łączy sprawcę uszczerbku istniejący już stosunek obligacyjny . Ponadto za tego rodzaju priorytetem przemawia także treść art. 437 k.c., który zakazuje tak wyłączenia, jak i ograniczenia z góry odpowiedzialności z art. 435 
i 436 k.c. pozbawiając tym samym istniejące stosunki umowne skutków prawnych 
i wpływa na tę odpowiedzialność .
Z kolei możliwość przyznania prymatu reżimu kontraktowego przewidziano 
w samej treści art. 443 k.c., wskazując na swobodę stron w kształtowaniu treści stosunku zobowiązaniowego. Nie oznacza to jednak, że owa swoboda nie jest w żaden sposób ograniczona, a przeciwnie ograniczenia te mogą wynikać tak z przepisów bezwzględnie obowiązujących (np. przyznających pierwszeństwo odpowiedzialności deliktowej na mocy art. 437 k.c.), jak i z kolizji woli stron z istniejącym porządkiem prawnym i zasadami współżycia społecznego .

Istotną kwestią jest również przyznanie osobie poszkodowanej swobodnego wyboru pomiędzy reżimami odpowiedzialności ex delicto i ex contractu . Wyłonienie się więc, w razie zbiegu, dwóch niezależnych od siebie roszczeń o naprawienie szkody, daje poszkodowanemu możliwość wyboru jednego z nich i dochodzenia wyłącznie tego roszczenia. Drugie natomiast nie wygasa, a jedynie pozostaje bez biegu, gdyż za bezprzedmiotowe można je uznać dopiero w momencie rozstrzygnięcia losów pierwszego .

W obecnym porządku prawnym nie ulega również wątpliwości, że kodeks cywilny dopuszcza także zbieg roszczeń odszkodowawczych z roszczeniami z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. Na mocy bowiem art. 414 k.c. wierzyciel ma prawo wyboru pomiędzy dwoma niezależnymi roszczeniami , przy czym wygaśnięcie lub przedawnienie jednego z nich nie będzie mieć wpływu na losy drugiego .
W przypadku zbiegu roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (art. 414 k.c.) z roszczeniem z czynu niedozwolonego, osobie uprawnionej służy wybór pomiędzy roszczeniem bądź przeciwko sprawcy czynu wyrządzającego szkodę (art. 361-363 k.c.), bądź przeciwko wzbogaconemu o wydanie korzyści majątkowej, która została uzyskana bez podstawy prawnej kosztem jego majątku (art. 405-406 k.c.). Ponadto zaspokojenie jednego z tych roszczeń będzie stanowić podstawę do zwolnienia drugiego dłużnika od obowiązku świadczenia na rzecz wierzyciela .

Także w przypadku zbiegu roszczenia z bezpodstawnego wzbogacenia z roszczeniem z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, uprawnionemu pozostawia się wybór roszczeń, chyba że temu drugiemu przypisuje się charakter szczególny na podstawie wyraźnego przepisu ustawy . W praktyce jednak znaczenie art. 414 KC w zakresie reżimu odpowiedzialności ex contractu jest minimalne, jeśli nie żadne, gdyż w zasadzie wyłącznie teoretyczne są wypadki, w których mogłoby dojść do bezpodstawnego wzbogacenia kosztem wierzyciela na skutek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, w których przepisy szczególne nie znalazłyby zastosowania .

Ogólnie należy więc stwierdzić, iż dochodzenie roszczeń z bezpodstawnego wzbogacenia jest w praktyce o wiele łatwiejsze niż dochodzenie roszczeń z tytułu ex delicto lub ex contractu. Podmiot uprawniony nie jest bowiem zobowiązany do dowodzenia istnienia rygorystycznych przesłanek określonych w art. 415 i nast. k.c. albo w art. 471 i nast. k.c., a zwłaszcza w art. 361 k.c., ale jedynie przesłanki określone w art. 405 k.c. . Roszczenie z tego tytułu zapewnia jednak uprawnionemu bardziej skromny efekt, m.in. ze względu na ograniczenie zwrotu utraconej korzyści do granic aktualnie istniejącego wzbogacenia .
autor:
adwokat Wioletta Jarosz-Cecuła

opracowano:
14.06.2020 r.
Bibliografia:
A. Doliwa: Zobowiązania, Warszawa 2006,
T. Dybowski (w): System prawa cywilnego, T. III, cz. 1, pod red. W. Czachórskiego (praca zbiorowa), Warszawa 1981.
Z. Radwański, A. Olejniczak: Zobowiązania – część ogólna, Warszawa 2005.
. J. Mojak (w): Zarys prawa cywilnego (praca zbiorowa), Lublin 2008
M. Kaliński (w): System prawa prywatnego, T. VI, pod red. Z. Radwańskiego, (praca zbiorowa), Warszawa 2009.
G. Bieniek (w): Kodeks cywilny. Komentarz. Ks. III, (praca zbiorowa), Warszawa 2009.
W. Czachórski: Zobowiązania, Warszawa 2002.W. Dubis (w): Kodeks cywilny. Komentarz. Ks. III, pod red. E. Gniewka, (praca zbiorowa), Warszawa 2006.
T. Pajor: Odpowiedzialność dłużnika za niewykonanie zobowiązania, Warszawa 1982
Tworzenie stron WWW - Kreator stron internetowych